© Elena Janssens

Iedereen op deze wereld voelt zich wel eens angstig. Er bestaan echter verschillen in de manier waarop angsten zich manifesteren over diverse werelddelen heen. Bepaalde culturele factoren, zoals normen, waarden en overtuigingen, zorgen namelijk voor tal van cultureel gebonden vormen van angst.

Angst is één van de zeven emoties die psycholoog Paul Ekman jaren geleden als universeel beschreef. Het is met andere woorden een emotie die door mensen over de hele wereld gevoeld wordt, gaande van onschuldige nervositeit tot ernstige stress en paniekaanvallen. Meer zelfs, angststoornissen zijn volgens onderzoek één van de vaakst voorkomende mentale stoornissen.  

De algemene trigger voor angst is de dreiging van pijn. Toch bestaan er culturele verschillen in de gevoelens én expressie van angst. Diverse culturele aspecten bepalen namelijk hoe emoties beleefd horen te worden in gegeven situaties. Er zijn zo twee belangrijke factoren die bepalen hoe angst zich manifesteert in verschillende culturen: contextuele factoren en etnofysiologische factoren. Een combinatie van sociale context en overtuigingen over de werking van het lichaam bepalen hoe we emoties beleven.

Waar zijn we bang voor?

Fobieën en angststoornissen komen overal voor en zijn van alle tijden. De normen en waarden van de cultuur waarin mensen opgroeien, heeft echter een invloed op waar ze precies angst voor voelen. 
Mensen die opgroeien in collectivistische culturen, waarbij eigen behoeften ondergeschikt zijn aan de behoeften van de groep, hebben zo meer angst om schaamte toe te brengen aan naasten, dan mensen uit een individualistische cultuur. In Europa en de VS , die individualistische culturen behoren, zijn mensen met een sociale angststoornis bijvoorbeeld bang voor wat anderen van hen denken. In Japanse en Koreaanse culturen wordt daarentegen gesproken over Taijin Kyofusho (TKS), wat één van de culturele concepten van angst is volgens de Diagnostic of Mental Disorders 5 (DSM-5). Het is een sociale angststoornis waarbij individuen bang zijn om een ander te beledigen met hun gedragingen.  

Mensen uit Azië kennen vaak ook een sterkere druk in het school-en werkleven dan individuen uit andere delen van de wereld. “In Aziatische landen voelen velen een sterke prestatiedruk. Jezelf overwerken wordt er bijna gepromoot. Faalangst komt bij hen dan ook vaak voor,” stelt pyscholoog Floris Wolterink. Deze angst kan er zelfs toe leiden dat individuen bang zijn voor sociale situaties of betrokkenheid, waardoor ze zich terugtrekken in de eigen woning voor minstens 6 maanden. Dit fenomeen heet Hikikomori, en in afkomstig uit de Japanse cultuur.  

Verschillende culturen ervaren ook verschillende mate van angst voor de dood. “Er zijn culturen waarin de dood wordt aanvaard, omdat er hoop is voor het hiernamaals. dat zie je bijvoorbeeld in Latijns-Amerika,”stelt antropologe Lore Van Praag. “In Europese landen is er daarentegen een sterke doodsangst, omdat individuen uit onze samenleving minder geloven in leven na de dood. Dit was ook te zien tijdens de COVID-pandemie.” 

Overtuigingen over de werking van het menselijk lichaam kunnen ook zorgen voor bepaalde angsten die elders zelden voorkomen.
Het Dhat-syndroom uit India, zoals opgenomen in DSM-5, is hier een voorbeeld van. Dit is de angst om vitale levenssapen te verliezen via sperma, of in extreme gevallen via urine. De oorsprong hiervan ligt in ayurvedische tradities waarbij de lichaamsproductie van sperma wordt gezien als een eindproduct van een energieverslindend metabolisme. Het syndroom komt echter ook voor in andere Zuid-Aziatische gebieden. 

Een ander voorbeeld is Koro, ook afkomstig uit Azië. Hierbij geldt de angst dat de penis verschrompelt of in de buik verdwijnt. Dit zou volgens een eeuwenoude Chinese mythe veroorzaakt kunnen worden door het uitoefenen van geslachtsgemeenschap op te jonge leeftijd, het overmatig masturberen of tegen de wind in urineren.

Hoe uiten we angst?

Angst wordt overal ter wereld uitgedrukt op een gelijkaardige wijze. De regels die gelden in een culturele context kunnen echter zorgen voor specifieke uitdrukkingen van angst.
In collectivistische culturen tonen mensen bijvoorbeeld minder snel dat ze bang zijn.“Ik heb relatief weinig Aziatische patiënten, maar wat ik opmerk is dat ze allen wel moeite hebben met het uitdrukken van hun emoties,”duidt psycholoog Wolterink. Dit komt doordat ze vaak geleerd hebben om hun emoties niet te expliciet uit te drukken. Hun emoties horen te passen binnen die van hun sociale groep. Daarnaast zijn ze ook vaak bang om hun naasten te beschamen. Individualistische culturen, zoals de VS of ons land, zijn daar minder bezorgd over. “In de VS bestaat er angst voor angst. Anxiety is er een soort buzzword, waartegen op voorhand al allerlei remedies worden voorzien,”vertelt psycholoog Wolterink. Bepaalde Afrikaanse culturen somatiseren hun klachten dan weer vaak. “Ze komen eigenlijk pas naar mij wanneer ze lichamelijke klachten ervaren, waar dokters geen oorzaak voor weten te vinden. De oorzaak van een pijnlijke nek of rug ligt dan vaak bij gevoelens van verdriet of angst, maar dat kunnen ze moeilijk aanvaarden,” merkt psycholoog Wolterink op.  

Overtuigingen over de werking van het lichaam kunnen ook een invloed hebben op hoe diverse culturen angst uiten.
In Latijns-Amerika en Carribische gebieden wordt extreme angst bijvoorbeeld uitgedrukt in de vorm van Ataques de Nervios, zoals opgenomen in DSM-5. “Mijn zoon heeft vaak last van Attaques de Nervios. Het ene moment is hij kalm, en het andere moment begint hij plots luid te schreeuwen. Na een paar minuten is dan alles weer normaal,” vertelt Prim Dafnis, een Cubaanse vrouw uit Antwerpen. Sommige symptomen zoals beven, hartkloppingen of kortademiogheid overlappen met die van een paniekaanval. Specifiek aan Ataques de Nervios zijn de extreme huilbuien en het oncontroleerbaar schreeuwen.  

In Cambodia wordt dan weer gesteld dat angstige en verontrustende gedachten kunnen leiden tot Khyal Caps, ook wel wind attacks genoemd. Cambodjanen geloven dat er een soort wind door ons lichaam loopt, samen met bloed. Wanneer deze wind verstoort raakt, ontstaan er wind attacks. Dit leidt vervolgens tot diverse symptomen die gelijken op die van een paniekaanval, zoals hartkloppingen, kortademigheid, duizeligheid en koude ledematen, maar ook tot andere symptomen, zoals oorsuizzingen, slecht zicht en een stijve nek. Ondanks dat de aanvallen symptomatisch gelijken op een paniekaanval, is het duidelijk dat de geloofsovertuigingen die schuilgaan achter wind attacks sterk verschillen van die van paniekaanvallen.    

vorige volgende