Uit ingrijpende gebeurtenissen kunnen trauma's voortkomen. Maar wat is het verschil tussen een trauma en het worstelen met een moeilijke ervaring? Psychologe Iman Katende legt uit wat werkelijk bepaalt wanneer een ervaring traumatisch wordt en hoe je ermee kunt omgaan. “Wat het meest telt, is hoe de gebeurtenis je dagelijks functioneren beïnvloedt en of je in staat bent je gevoel van verbinding met jezelf en anderen te behouden.”
Wat is een trauma en wordt elke ingrijpende gebeurtenis een trauma?
Iman Katende: “Nee, er is een cruciaal onderscheid. Een ingrijpende gebeurtenis op zich wordt niet automatisch een trauma. Iets is traumatisch als ons functioneren na zo’n gebeurtenis op een bepaalde manier wordt beïnvloed. We spreken van een trauma wanneer er een blijvende impact is op emoties, lichaam en gedrag, en wanneer het sociaal functioneren en/of de fysieke toestand wordt belemmerd."
"Twee mensen kunnen exact dezelfde gebeurtenis meemaken en er totaal verschillend op reageren. De ene persoon kan het ervaren alsof zijn of haar leven volledig is veranderd sinds die gebeurtenis, terwijl de andere er juist motivatie uit haalt."
"Sommige mensen reageren zeer veerkrachtig, terwijl bij anderen de gebeurtenis hun draagkracht overstijgt. Soms realiseren mensen zich niet dat ze een trauma hebben meegemaakt. Toch merkt de omgeving dat ze niet meer hetzelfde functioneren, of merken ze op dat de persoon anders functioneert na zo’n gebeurtenis."
"Wanneer we over trauma spreken, hebben we het ook over een overlevingsmodus die wordt geactiveerd. Die bestaat uit vier mogelijke reacties: vechten, vluchten, bevriezen en volgen. Bij extreme stress kom je terecht in één van deze vier.”
Kan een ingrijpende gebeurtenis ook positieve effecten hebben?
“Hoewel we ingrijpende gebeurtenissen vaak associëren met negatieve uitkomsten, kunnen ze voor sommige mensen ook een bron van groei en motivatie zijn. Dit minimaliseert de ernst van de ervaring niet, maar laat zien dat onze reactie op zulke gebeurtenissen zich op een spectrum bevindt. Ook hier verschilt het van persoon tot persoon. Wat het meest telt, is hoe de gebeurtenis je dagelijks functioneren beïnvloedt en of je in staat bent je gevoel van verbinding met jezelf en anderen te behouden.”
Bestaat er volgens jou de misvatting dat mensen die iets traumatisch meemaken altijd een trauma hebben?
“Ja, en dat komt ook omdat het per cultuur sterk kan verschillen en een trauma iets zeer individueel is. Daarom is het moeilijk om geen misvattingen te hebben: wanneer spreken we van een trauma en wanneer is het ‘gewoon’ onderdeel van het leven of een moeilijke situatie die veel mensen ervaren?"
“Zelfs één enkele traumatische gebeurtenis kan grote impact hebben”
Binnen de psychologie maken we onderscheid tussen enkelvoudig trauma en complex trauma. Een enkelvoudig trauma kan bijvoorbeeld voorkomen bij het verliezen van een ouder, gevolgen van een medische ingreep of het gevolg van seksueel geweld.
Complex trauma daarentegen kan voorkomen bij mensen die jarenlang zijn verwaarloosd of mishandeld. Dit soort trauma’s hebben vaak een diepere psychische impact. Ook mensen die jarenlang oorlog meemaken, hebben te maken met complex trauma, omdat er sprake is van langdurige onveiligheid.
Maar zelfs één enkele traumatische gebeurtenis kan grote impact hebben, bijvoorbeeld wanneer het iemands gevoel van verbinding met zichzelf aantast, of wanneer iemands stressrespons zo sterk wordt geactiveerd dat het moeilijk wordt vertrouwen op te bouwen. Soms is het simpelweg een gevoel van machteloosheid en ook dat kan trauma veroorzaken.”
Versterken sociale media misvattingen rond ‘zelfdiagnose’?
“Dat is moeilijk, want trauma hangt niet zozeer af van de gebeurtenis zelf, maar van hoe iemand die ervaart. Zelfs iets dat op het eerste zicht niet ernstig lijkt, kan voor iemand als een trauma aanvoelen. Het kan betekenen dat het functioneren wordt belemmerd of dat het invloed heeft op hoe iemand zijn of haar leven leidt. Het kan ook invloed hebben op iemands mentale gezondheid. Woorden als trauma en depressie komen tegenwoordig vaker voor in ons taalgebruik."
“Het is belangrijk dat er over trauma wordt gesproken, maar met zorg”
"Het is genormaliseerd om te zeggen: ‘Ik voel me depressief’ of ‘Dit is een trauma’, terwijl voor veel mensen niet duidelijk is wat trauma precies betekent. Er is pas sprake van trauma wanneer het ons functioneren belemmert. Voor veel mensen is nog niet helder wat trauma precies inhoudt, waardoor het woord sneller wordt gebruikt bij het bespreken van ervaringen en mentale gezondheid.”
Hoe uit trauma zich?
“Dat verschilt natuurlijk per persoon en hangt ook af van het type trauma. Enkelvoudige trauma’s hebben vaak een andere impact dan complexe trauma’s. Het gaat ook om de manier waarop iemand ermee omgaat en of die persoon de ervaring kan omzetten in een vorm van kracht. Maar het blijft zeer individueel en hangt af van het type trauma en de impact ervan. Dat bepaalt hoe het trauma zich manifesteert en op welk gebied het trauma het dagelijks functioneren belemmert, want het hoeft niet alle levensdomeinen te beïnvloeden."
"Een netwerk is ook hier erg belangrijk. We zien dat mensen die alles alleen moeten verwerken meer kans hebben om een trauma te ontwikkelen dan mensen die hun ervaringen kunnen delen en erover kunnen praten. Trauma kan zich ook uiten in schaamte over wat iemand is overkomen. Je hebt het trauma zelf, dat al veel stress veroorzaakt, maar ook de manier van denken kan extra stress opleveren."
“Normaliseer emoties, want schaamte beïnvloedt hoe we een trauma ervaren”
Therapie of een sterk steunend netwerk kan veel betekenen tijdens dit proces. Therapie of familie kan iemand met een trauma het beste ondersteunen door erover te praten. Oordeel niet, maar accepteer iemand zoals die is. Geloof in elkaars veerkracht en zie elkaar als sterke individuen. Normaliseer emoties, want schaamte beïnvloedt hoe we een trauma ervaren.
Er zijn veel verschillende vormen van therapie. Het gaat erom te vinden wat bij jou past. Een voorbeeld is EMDR, een psychotherapeutische methode die mensen helpt ingrijpende en traumatische herinneringen te verwerken en emotionele spanningen te verminderen.”
Merkt u dat er nog taboes bestaan rond trauma?
“Ik ben eigenlijk verrast hoe vaak mensen bevestiging van een psycholoog nodig hebben om zeker te weten dat hun emoties ‘oké’ zijn. Dit is iets waar onze samenwerking nog aan kan werken. We moeten ook letten op hoe we over dit thema praten, over trauma praten moet in een veilige ruimte gebeuren. Tegelijk moeten we eerlijk zijn: niet alles is per se een trauma. Dat moeten we kunnen erkennen. Toch is het belangrijk om elkaar daarin te ondersteunen."
“Niet alles is per se een trauma. Dat moeten we kunnen erkennen”
"Ik denk dat thema’s zoals trauma met zorg moeten worden behandeld, maar ik vind het ook goed dat erover wordt gesproken. De media moeten voorzichtig zijn in de manier waarop ze bepaalde onderwerpen bespreken. Het is belangrijk dat trauma bespreekbaar is, maar wel in een veilige context."
"Sociale media zijn vaak meer gericht op entertainment, wat ik soms jammer vind wanneer het over thema’s zoals mentale gezondheid of trauma gaat. Woorden als 'trauma' worden daar sneller gebruikt, terwijl het juist belangrijk is om zulke gesprekken in een veilige omgeving te voeren.”
De reeks 'Nieuw Leven' vertelt verhalen van mensen bij wie het leven plots een andere richting insloeg. Door ziekte, een ongeval of een beperking werden vanzelfsprekende dingen onzeker en moest een nieuwe balans worden gevonden. In interviews en fotoreportages delen zij hun ervaringen over verlies, veerkracht, identiteit en opnieuw thuiskomen in een lichaam en leven dat veranderd is.
