Met ‘Witte zorg, zwart leed’ schreef klinisch psychologe en onderzoeker Ama Kissi een boek dat in België zowel noodzakelijk als confronterend is. De titel alleen al zet je aan het denken. Het boek geeft niet alleen verschillende inzichten, maar legt ook bloot wat vaak in de mentale gezondheidszorg verborgen blijft: de structurele impact van racisme op psychisch welzijn.
Tijdens ons gesprek wordt meteen duidelijk hoe persoonlijk en urgent deze thematiek voor Ama Kissi is. “Het boek is ontstaan vanuit een noodzaak”, legt ze uit. “Er was een verhaal dat eruit moest en verteld moest worden.”
Kissi combineert in haar boek data, getuigenissen, analyses en persoonlijke verhalen. Dat is geen toeval, vertelt ze. “In mijn academisch werk probeerde ik altijd al een stuk menselijkheid te integreren. In ‘Witte zorg, zwart leed’ wilde ik vermijden dat ik als een soort neutrale buitenstaander zou spreken en dat het enkel over onderzoek zou gaan.”
Persoonlijke karakter
Het persoonlijke karakter van het boek tilt het naar een ander level. Kissi opent met verhalen over haar jeugd, de relatie tot haar moeder en grootmoeder, en pijnlijke momenten van geïnternaliseerd racisme, zoals de uitspraak van haar jonge zoon die zei dat hij haar huidskleur niet mooi vond. Het zijn passages die binnenkomen, juist omdat ze zo persoonlijk zijn.
Het eerste hoofdstuk is voor haar dan ook het kloppende hart van het boek. “Ik leg hier heel veel van mezelf bloot”, vertelt Kissi. “Het gaat over mijn familieverhaal, mijn relatie met mijn oma en in dat stukje zit nog veel pijn vervat.”
Die pijn vindt haar oorsprong in de migratie naar België, waardoor Kissi weinig tijd had kunnen spenderen met haar oma. Het laatste bezoek liet een diepe indruk na: haar oma, haar grote rolmodel, verkeerde toen in een sterk verslechterde toestand. Met het overlijden van haar oma doofde een licht in haar hart.
De titel van het boek was eerst iets minder scherp, vertelt Kissi, maar haar uitgever ‘Borgerhoff & Lamberigts’ vroeg om iets radicaler. Zo kwamen ze uit op ‘Witte zorg, Zwart leed’, een lichte knipoog naar het werk ‘Black Skin, White Masks’ van de pan-Afrikaanse filosoof Frantz Fanon.
Hulpverleners van kleur
Die keuze is meer dan enkel ‘mooi’. Ze benoemt precies waar het fout loopt: een zorgsysteem ontworpen vanuit een wit, westers perspectief dat structurele ongelijkheid vaak onzichtbaar maakt. “Hoe kunnen we kennis die slechts een klein segment van de wereld representeert, gebruiken om te veralgemenen naar groepen die historisch en vandaag gemarginaliseerd worden?”, vraagt Ama Kissi zich luidop af.
“Cultuursensitiviteit vertrekt nog te vaak vanuit een wit perspectief: hoe hulpverleners omgaan met de cultuur van ‘de ander’” – Ama Kissi (Klinisch psycholoog, auteur van ‘Witte zorg, zwart leed’)
Er is een druk van representatie in de mentale gezondheidszorg: Zwarte cliënten zoeken steeds vaker bewust naar hulpverleners van kleur. Kissi begrijpt die zoektocht naar een veilige omgeving, maar ziet ook de risico’s. “Het kan ertoe leiden dat witte collega’s zich minder verantwoordelijk voelen om zich te verdiepen in racisme en structurele ongelijkheid.”
Daarom wil ze meer aandacht voor racismesensitiviteit, want vaak ligt de focus op cultuursensitiviteit. “Cultuursensitiviteit vertrekt nog te vaak vanuit een wit perspectief: hoe hulpverleners omgaan met de cultuur van ‘de ander’. Maar de gesprekken zouden ook moeten gaan over machtsstructuren en over hoe de samenleving het kunnen ‘zijn’ van geracialiseerde mensen beïnvloedt.”
Als racisme niet erkend wordt in de zorg zijn de gevolgen groot, waarschuwt Kissi. Foute diagnoses, het vermijden van zorg, wantrouwen tegenover de instellingen. Het zijn geen hypothetische risico's, maar het is al een dagelijkse realiteit voor sommigen. “Dan wordt de zorg een verlengstuk van leed dat mensen al meemaken in de samenleving”, zegt ze. “Het is een dubbelsnijdend zwaard.”
Deze gevolgen beperken zich ook niet enkel tot het individu, maar raken iedereen. “Wie zich niet goed voelt, kan niet volledig deelnemen aan de samenleving en dat raakt iedereen.”
Uitnodiging tot dialoog
Hoewel ‘Witte zorg, zwart leed’ een eerste stap is, ziet Ama Kissi het niet als een afgerond project. “Het boek is een uitnodiging tot dialoog.” Zo hoopt ze dat universiteiten het oppikken, dat beleidsmakers het lezen en dat zorgverleners zichzelf vragen durven stellen. Maar vooral hoopt Kissi dat geracialiseerde mensen erkenning vinden. “Ik hoop dat ze zich gezien en gehoord voelen.”
Tegelijk beseft ze dat juist de groep die het boek waarschijnlijk het meest nodig heeft, de niet-geracialiseerde lezers die racisme ontkennen of minimaliseren, het waarschijnlijk naast zich neerlegt. “Dat is mijn grootste angst”, geeft ze toe. “Dat juist degenen die dit boek nodig hebben, het niet zullen lezen.” Toch blijft ze hoopvol: “Als we de twijfelaars kunnen bereiken, hebben we al veel gewonnen.”
‘Witte zorg, zwart leed is uitgegeven bij Borgerhoff & Lamberigts verkrijgbaar bij verschillende boekhandels.
