“De geschiedenis herhaalt zich.” Die zin bleef in mijn hoofd hangen nadat ik het lied ‘Tegenwoordige tijd’ van Pommelien Thijs hoorde. Want wie naar de wereld kijkt, kan moeilijk ontkennen dat bepaalde patronen steeds opnieuw opduiken.
Gewelddadig gedrag wordt publiekelijk amper getoond in de wereld waarin we vandaag leven, want dat wordt beschouwd als ongepast en slecht voor ons beschaafd imago. Toch lijkt: de geschiedenis herhaalt zich. Die zin, die Pommelien Thijs zingt in haar lied ‘Tegenwoordige Tijd’ zette me aan het denken. Gewelddadig gedrag is er wél nog – maar in een andere vorm. Net als in het verleden, wijzen we nog steeds graag de vinger.
Het conflict tussen Israël en Palestina is daar een voorbeeld van. In 1948 verloren meer dan 75.000 hun huizen. In datzelfde jaar werd het Genocideverdrag opgesteld, waarin staat dat vernietiging van bevolkingsgroepen voorkomen en bestraft moet worden.Toch zien veel mensen vandaag in Gaza opnieuw een realiteit van massaal geweld, ontmenselijking en collectieve bestraffing - een realiteit die voor Palestijnen voelt als een herhaling van de geschiedenis. Wij volgen mee in de actualiteit. Zo zijn er nog andere voorbeelden. Zo bleek de zin “nooit meer”, die vaak werd gebruikt in propagandaberichten na de Tweede Wereldoorlog geen belofte, maar een herhaaldelijke slogan.
Gewapende groepen, kinderarbeid en geweld blijven bestaan en internationale verdragen worden vaak niet of selectief toegepast
Na de Holocaust werd die zin veel uitgesproken, maar toch volgden later Rwanda, Srebrenica, Myanmar. Ook Congo is een voorbeeld dat we vaak vergeten. Tijdens het bewind van koning Leopold II, eind 19e eeuw, werd Congo extreem uitgebuit voor rubber en ivoor. Miljoenen Congolezen stierven door geweld, dwangarbeid en ontmenselijking. Nu zien we wederom patronen van uitbuiting, maar dan voor andere grondstoffen. Het is duidelijk: gewapende groepen, kinderarbeid en geweld blijven bestaan en internationale verdragen worden vaak niet of selectief toegepast.
Zondenbokken: een blijvend recept
Dit zijn alleszins voorbeelden van plaatsen die wellicht niet al te dichtbij ons staan. Maar niet zo ver van huis werd op 4 september 1944 iets in gang gezet: de straatrepressie in Antwerpen tegen de vermeende collaborateurs - mensen waarvan men dacht dat ze hadden samengewerkt met de Duitsers. Zij werden door de Antwerpenaren publiekelijk vernederd, mishandeld of opgesloten, ook als hun schuld niet bewezen was. Sommige (vermeende) collaborateurs werden aangewezen als zondebokken die zorgden voor het leed bij Antwerpenaren tijdens de oorlog.
Van de straat naar de digitale wereld
Het verschil tussen toen en nu? Toen liep het uit de hand op straat, nu hebben mensen ruimte en middelen om allerlei wegen te vinden waarop ze schuldigen kunnen aanduiden. Zo scharen de meeste mensen zich nu achter schermpjes om zo via bijvoorbeeld haatberichten conflict te zaaien tussen mensen en/of conflict te voeren met mensen. Zelfs opiniestukken kunnen tegenwoordig als middel gebruikt worden om een groep te belagen met kritiek of als zondebok aan te duiden: zo passen de schuldigen netjes in één alinea. Denk bijvoorbeeld aan migranten, de elite, werklozen, enzovoort. We zien dus minder bloed, allicht meer caps lock.
Dit fenomeen verschijnt niet enkel in de online wereld. Sommige mensen gebruiken het podium dat ze krijgen ook om zondebokken aan te wijzen door foute uitspraken te doen over een bepaalde groep. In ons buurland Nederland zien we een toepasselijk voorbeeld hiervan. Namelijk het vingerwijzen naar de migranten, wat Geert Wilders uitstekend doet. In mei 2025 presenteerde Geert Wilders (PVV) een 10‑puntenplan om migratie streng te beperken. In zijn retoriek werden migranten en asielzoekers voorgesteld als veroorzakers van maatschappelijke problemen zoals woningtekort en veiligheid. Ze worden neergezet als 'schuldigen' of 'profiteurs'.
Een wereld van terugkerende patronen
Van Antwerpen in 1944 tot Soedan of Oekraïne vandaag: de neiging om zondebokken aan te wijzen, blijft een schaduw die op elke samenleving valt. Want het mechanisme blijft hetzelfde. Als de wereld te complex wordt, willen we simpele vijanden. In 1944 heetten ze ‘collaborateurs’, vandaag heten ze ‘profiteurs’, ‘verraders’, noem maar op. En laat ons eerlijk zijn, zondebokken werken. Ze laten ons even geloven dat ‘wij’ aan de juiste kant staan en dat ons niets te verwijten valt. Het is als het ware morele fastfood: snel, bevredigend, en op lange termijn erg ongezond.
Als de wereld te complex wordt, willen we simpele vijanden
Alleen is dit niet alleen ongezond voor het individu, maar voor de gehele samenleving, als je het mij vraagt. Om nog maar te bedenken dat dit slechts een deel van de voorbeelden zijn van de negatieve elementen uit de geschiedenis die zich herhalen. Er wordt zelfs gespeculeerd over een Derde Wereldoorlog. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte zei in december nog in een speech dat we ons “moeten voorbereiden op oorlog zoals onze grootouders die hebben meegemaakt”, schrijft VRT. Hoe dan ook geloof ik dat we ervoor kunnen zorgen dat de hedendaagse tijd wél op een positieve manier kan onderscheid worden van de geschiedenis, en niet alleen op vlak van zaken zoals technologische vooruitgang. Maar dan moet er wel wat veranderen. En die verandering ligt deels bij ons. De eerste stap is ons bewustzijn van de manier waarop we met onze medemensen omgaan: met respect, begrip voor elkaar en zonder de vinger te wijzen.
