Al eeuwenlang is 1 april de dag waarop mensen elkaar proberen te foppen met een grap, een verzinsel of een verzonnen nieuwsbericht. Wat ooit vooral een onschuldige traditie was, is vandaag veel gevoeliger geworden. Vooral massamedia zijn terughoudender dan vroeger, omdat het verschil tussen een grap en echte desinformatie steeds kleiner en gevaarlijker lijkt.
Vandaag is het 1 april, en dat betekent dat media en publiek extra alert zijn voor grappen, verzinsels en fake nieuws. De precieze oorsprong van 1 aprilgrappen is niet helemaal duidelijk, maar de traditie gaat al eeuwen terug. Vaak wordt er verwezen naar oude volksgebruiken en naar de overgang naar een nieuwe kalender in de zestiende eeuw. Sommige mensen bleven het oude nieuwjaarsmoment vieren en werden daar vervolgens mee geplaagd. Hoe dan ook groeide 1 april uit tot een dag waarop mensen elkaar bewust proberen te foppen, meestal op een speelse en onschuldige manier.
Verschillende bedrijven en organisaties pakten vandaag uit met een opvallende aprilgrap op sociale media. Zo had luchtvaartmaatschappij Brussels Airlines een nieuw vliegtuigtoestel voorgesteld bedekt met foto’s van gele frietjes. “Een klein stukje België de lucht in brengen”, laat het bedrijf weten in een post op Instagram. Een ander voorbeeld: in Antwerpen zijn vanaf mei badmutsen in fluokleur verplicht in de stedelijke zwembaden. “Dit om de veiligheid te garanderen”, schrijft Sporting Antwerpen, ook in een post op Instagram. Niet waar dus.
Ook mediabedrijven haalden vroeger veel stunts uit. Tegenwoordig gaan nieuwskanalen er voorzichtiger mee om. Nu zijn grote grappen zeldzamer uit vrees dat die op sociale media als viraal zouden gaan als echt nieuws en de geloofwaardigheid zouden schaden. Dat schreef VRT in 2019. Een bekend voorbeeld: in 1999 meldde de openbare omroep dat het Atomium een illegaal bouwwerk zou zijn, te hoog gebouwd volgens de wet. De hoogste bol zou worden verwijderd. Heel wat luisteraars trapten erin. Ook dat bleek niet waar.
Waarom media minder grappen maken
De belangrijkste reden waarom media vandaag voorzichtiger zijn met aprilgrappen, is de opkomst van fake news. Fake news, of nepnieuws, is bewust verzonnen of misleidend nieuws dat als echt nieuws wordt gebracht. Het wil vaak meningen beïnvloeden, geld verdienen of schade aanrichten, en verspreidt zich razendsnel via sociale media in de vorm van complottheorieën of AI-beelden. Een voorbeeld van wat nu niet meer kan: “een vroegere grap waarbij een valse oproep mensen in rolstoelen lokte naar een zogenaamd optreden van Frans Bauer, met chaos tot gevolg. Je moet vandaag echt uitkijken dat je niemand kwetst of last bezorgt", vertelde Strouken, oud-directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur bij NPO op 1 april vorig jaar.
Dat probleem is vandaag veel groter dan vroeger. Valse berichten circuleren niet meer alleen via geruchten of roddels, maar via sociale media, video’s, memes en zelfs bewerkte beelden die echt lijken. Daardoor zijn mensen voortdurend bezig met de vraag: “Is dit wel waar?” Nieuwsorganisaties werken in dezelfde omgeving en moeten dus extra opletten dat hun 1 aprilgrappen niet verward worden met echte desinformatie. “De aprilvis is zijn onschuld verloren. Altijd zal er wel iemand zijn die de humor er niet van inziet, zich beledigd voelt of het nepnieuwtje misbruikt. Dat is de tijdgeest”, zei Liesbet Vrieleman, algemeen hoofdredacteur van VRT NWS in een artikel van de openbare omroep in 2019.
